Matilda efekat: Naučnice koje su promenile svet, ali su nagrade dobili muškarci
Istorija nauke često se piše kroz imena velikih genija, ali iza mnogih od tih otkrića stoje i žene čiji su doprinosi dugo bili zanemareni ili pripisani njihovim muškim kolegama. Ovaj fenomen ima čak i ime: „Matilda efekat“, termin koji opisuje sistematsko potcenjivanje ili ignorisanje doprinosa žena u nauci i pripisivanje njihovih dostignuća muškarcima.
U poslednjim decenijama naučna zajednica pokušava da ispravi istorijske nepravde i vrati zasluženo priznanje naučnicama čiji su radovi promenili tok nauke – i sveta.
Rosalind Franklin – fotografija koja je otkrila DNK
Britanska hemičarka i stručnjakinja za rendgensku kristalografiju napravila je 1952. godine čuvenu fotografiju DNK, poznatu kao „Photo 51“, koja je jasno pokazivala spiralnu strukturu molekula. Ta slika bila je ključni dokaz koji je omogućio dvojici naučnika da objasne strukturu DNK.
Međutim, kada je 1962. godine dodeljena Nobelova nagrada za otkriće strukture DNK, priznanje su dobili: James Watson, Francis Crick i Maurice Wilkins.
Franklin nije bila među laureatima, iako je upravo njen rad bio presudan za razumevanje dvostruke spirale DNK.
Danas mnogi naučnici smatraju da bi, da je bila živa u trenutku dodele Nobelove nagrade, gotovo sigurno bila uključena među dobitnike.
Lise Meitner – žena iza nuklearne fisije
Austrijska fizičarka bila je jedna od ključnih osoba u otkriću nuklearne fisije, procesa kojim se atomsko jezgro deli i oslobađa ogromnu količinu energije. Meitner je zajedno sa hemičarom Otto Hahn radila na eksperimentima sa uranijumom, a upravo je ona dala teorijsko objašnjenje procesa fisije.
Ipak, 1944. godine Nobelovu nagradu za hemiju dobio je samo Hahn. Meitner je izostavljena iz priznanja, iako je njena analiza bila ključna za razumevanje fenomena.
Danas je mnogi nazivaju „majkom nuklearne fizike“, a hemijski element meitnerijum nazvan je u njenu čast.
Jocelyn Bell Burnell – otkriće pulsara
Kao doktorantkinja na Univerzitetu u Kembridžu 1967. godine, Bell Burnell je analizirala ogromne količine podataka sa radio-teleskopa i primetila neobične, pravilne radio-signale iz svemira.
Ti signali su kasnije identifikovani kao pulsari – rotirajuće neutronske zvezde.
Ipak, Nobelova nagrada za fiziku 1974. godine dodeljena je njenom mentoru Antony Hewish i radio-astronomu Martin Ryle.
Bell Burnell nije dobila Nobelovu nagradu, iako je upravo ona prva primetila signal koji je doveo do otkrića pulsara.
Decenijama kasnije dobila je brojna druga priznanja i smatra se jednom od najvažnijih astrofizičarki modernog doba.
Chien-Shiung Wu – eksperiment koji je promenio fiziku
Kinesko-američka fizičarka izvela je 1956. čuveni Wu eksperiment, kojim je dokazano da u prirodi ne važi univerzalna simetrija u slabim nuklearnim interakcijama – što je bilo revolucionarno otkriće u fizici.
Međutim, Nobelovu nagradu 1957. dobili su teoretičari koji su predložili ideju: Tsung-Dao Lee, Chen-Ning Yang Wu, koja je eksperimentom potvrdila njihovu teoriju, nije bila uključena među laureate.
Danas je često nazivaju „prvom damom fizike“.
Esther Lederberg – pionirka genetike bakterija
Američka mikrobiološkinja napravila je niz ključnih otkrića u genetici bakterija, uključujući otkriće lambda bakteriofaga i metode „replica plating“, koja je omogućila istraživanje otpornosti bakterija na antibiotike.
Ipak, Nobelovu nagradu za rad u oblasti bakterijske genetike 1958. dobio je njen suprug i kolega: Joshua Lederberg.
Iako je njen doprinos bio presudan za razvoj moderne mikrobiologije, priznanje je uglavnom pripalo njenom saradniku.
Nauka se danas ispravlja – ali istorija ostaje
Priče ovih naučnica pokazuju koliko je istorija nauke često bila oblikovana društvenim predrasudama. Mnoge od njih danas dobijaju priznanje posthumno, kroz nagrade, nazive elemenata, instituta ili kroz novu interpretaciju istorije nauke.
Ali njihova priča je i podsetnik da naučna otkrića retko nastaju u vakuumu – iza velikih ideja često stoje timovi, saradnje i ljudi čija imena tek kasnije dobiju mesto koje zaslužuju.
Saznajte sve o dešavanjima u biznisu, budite u toku sa lifestyle temama. PRIJAVITE SE NA NAŠ NEWSLETTER
Izvor: BIZLife
Foto: Freepik/mixzer
